عدد 104 روی خازن عدسی یعنی چه؟ راهنمای کامل انتخاب و کدخوانی

کارشناس آموزش و توسعه دانش6 می, 2025

1,077 خواندن این مطلب 7 دقیقه زمان میبرد

خازن عدسی یکی از انواع خازن‌های سرامیکی پایه‌دار است که به دلیل بدنه دیسکی‌شکل، قیمت مناسب و عملکرد خوب در بسیاری از مدارهای الکترونیکی استفاده می‌شود. اگر روی یک خازن اعدادی مانند 104، 103 یا 221 دیده‌اید و نمی‌دانید چه معنایی دارند، یا بین خازن عدسی، MLCC و الکترولیتی مردد هستید، در این راهنما نحوه کدخوانی، مشخصات مهم و کاربردهای واقعی آن را بررسی می‌کنیم.

پاسخ سریع: خازن عدسی یا Ceramic Disc Capacitor نوعی خازن سرامیکی معمولاً پایه‌دار و بدون پلاریته است. این خازن‌ها در ظرفیت‌ها، ولتاژها و Dielectricهای مختلف برای کاربردهایی مانند Decoupling، Bypass، فیلتر، Coupling، مدارهای فرکانسی و کاهش نویز استفاده می‌شوند.

خازن عدسی چیست؟

خازن عدسی یا Ceramic Disc Capacitor از یک Dielectric سرامیکی بین الکترودهای رسانا تشکیل شده و معمولاً دارای دو پایه شعاعی است.

نام «عدسی» بیشتر به شکل ظاهری گرد یا دیسکی آن اشاره دارد.

خازن عدسی یکی از انواع Ceramic Capacitor است، اما تمام خازن‌های سرامیکی عدسی نیستند؛ برای مثال MLCCها نیز از Dielectric سرامیکی استفاده می‌کنند اما ساختار چندلایه و معمولاً پکیج SMD دارند.

آیا خازن عدسی مثبت و منفی دارد؟

خازن‌های سرامیکی عدسی معمولی Non-Polarized هستند؛ یعنی مانند خازن الکترولیتی پایه مثبت و منفی ندارند.

بنابراین در یک مدار معمولی می‌توان جهت دو پایه را جابه‌جا کرد، مگر اینکه قطعه خاصی با ساختار یا کاربرد متفاوت در اختیار داشته باشید که سازنده محدودیت مشخصی برای آن اعلام کرده باشد.

مقایسه: خازن الکترولیتی معمولاً قطب‌دار است؛ خازن عدسی سرامیکی معمولی قطب مثبت و منفی ندارد.

ساختار خازن عدسی چگونه است؟

در یک Ceramic Disc معمولی، ماده سرامیکی نقش Dielectric را دارد. الکترودهای رسانا روی دو سمت ساختار قرار می‌گیرند، پایه‌ها به آن‌ها متصل می‌شوند و مجموعه با پوشش محافظ پوشانده می‌شود.

نوع سرامیک استفاده‌شده تأثیر مستقیمی بر:

ظرفیت
پایداری دمایی
Tolerance
رفتار در DC Bias
Aging
عملکرد فرکانسی

دارد.

ساختار و ظاهر خازن سرامیکی عدسی پایه دار — نمونه‌ای از خازن سرامیکی عدسی پایه‌دار

کد روی خازن عدسی چگونه خوانده می‌شود؟

بسیاری از خازن‌های عدسی کوچک مقدار ظرفیت را به شکل یک کد سه‌رقمی نمایش می‌دهند.

در این سیستم معمولاً:

دو رقم اول مقدار اصلی هستند.
رقم سوم تعداد صفرهایی است که باید اضافه شود.
واحد نتیجه pF است.

مثال کد 104

104 = 10 × 10⁴ pF = 100000 pF = 100 nF = 0.1 µF

مثال کد 103

103 = 10000 pF = 10 nF

مثال کد 102

102 = 1000 pF = 1 nF

جدول کدهای پرکاربرد خازن عدسی

کد	pF	nF	µF
150	15 pF	0.015 nF	0.000015 µF
220	22 pF	0.022 nF	0.000022 µF
221	220 pF	0.22 nF	0.00022 µF
331	330 pF	0.33 nF	0.00033 µF
681	680 pF	0.68 nF	0.00068 µF
102	1000 pF	1 nF	0.001 µF
103	10000 pF	10 nF	0.01 µF
104	100000 pF	100 nF	0.1 µF
224	220000 pF	220 nF	0.22 µF

راهنمای کامل‌تر کدخوانی: اگر با تبدیل pF، nF و µF یا کدهای مختلف خازن مشکل دارید، مقاله آموزش کامل خواندن ظرفیت انواع خازن را مطالعه کنید.

حروف J، K و M روی خازن چه معنایی دارند؟

در بعضی خازن‌ها ممکن است یک حرف برای Tolerance ظرفیت درج شود.

حرف	تلرانس متداول
J	±5%
K	±10%
M	±20%

البته Marking همه سازندگان یکسان نیست؛ بنابراین اگر مدل یا سازنده مشخص است، Datasheet مرجع اصلی است.

انواع خازن سرامیکی از نظر Dielectric

Class 1؛ مانند C0G یا NP0

خازن‌های Class 1 برای مدارهایی مناسب‌اند که پایداری ظرفیت اهمیت زیادی دارد.

ویژگی‌های معمول:

پایداری دمایی بسیار خوب
Aging بسیار کم
رفتار مناسب در مدارهای دقیق
ظرفیت‌های معمولاً پایین‌تر

کاربرد:

Oscillator
Timing
RF
Matching
Filterهای دقیق

Class 2؛ مانند X7R، X5R و بعضی Y5Vها

Dielectricهای High-K امکان دستیابی به ظرفیت بیشتر را فراهم می‌کنند، اما مقدار ظرفیت آن‌ها می‌تواند تحت تأثیر Temperature، DC Bias و Aging تغییر کند.

این گروه بیشتر برای:

Bypass
Decoupling
Coupling
فیلتر عمومی

استفاده می‌شود.

برای مدار دقیق: صرفاً مقدار ظرفیت را بررسی نکنید. یک 10nF با Dielectric پایدار ممکن است رفتار کاملاً متفاوتی با 10nF ساخته‌شده از High-K Ceramic داشته باشد.

DC Bias در خازن سرامیکی چیست؟

در بعضی Dielectricهای Class 2، ظرفیت واقعی خازن با اعمال ولتاژ DC می‌تواند از مقدار اسمی کمتر شود.

میزان این تغییر به:

نوع Dielectric
Rated Voltage
ولتاژ واقعی مدار
ساختار قطعه

وابسته است.

در طراحی‌های حساس، نمودار DC Bias یا Capacitance Change دیتاشیت را بررسی کنید.

ولتاژ کاری خازن عدسی را چگونه انتخاب کنیم؟

روی خازن یا Datasheet مقدار Rated Voltage مشخص می‌شود. خازن باید برای ولتاژ واقعی مدار مناسب باشد و در طراحی قابل اعتماد معمولاً از حاشیه مناسبی نیز استفاده می‌شود.

خازن‌های Ceramic Disc فقط محدود به ولتاژ پایین نیستند؛ مدل‌های High-Voltage در ولتاژهای بسیار بالا نیز ساخته می‌شوند.

هشدار مهم درباره برق شهر: بالا بودن Rated Voltage به‌تنهایی باعث نمی‌شود یک Ceramic Disc برای اتصال مستقیم به شبکه AC مناسب باشد. در کاربردهای Across-the-Line یا Line-to-Ground باید از Safety Capacitor دارای کلاس و Certification مناسب X/Y استفاده شود.

خازن Safety از نوع X و Y چیست؟

برخی Ceramic Disc Capacitorها مخصوص EMI Suppression روی خطوط برق طراحی و Safety Certified شده‌اند.

Class X

عموماً برای اتصال Line-to-Line یا Across-the-Line استفاده می‌شود.

Class Y

برای کاربرد Line-to-Ground تعریف می‌شود و الزامات ایمنی سخت‌گیرانه‌تری دارد، زیرا نوع خرابی آن می‌تواند با خطر برق‌گرفتگی مرتبط باشد.

خازن Ordinary Ceramic را فقط به دلیل ظرفیت و ولتاژ مشابه جای Safety Capacitor قرار ندهید.

کاربردهای واقعی خازن عدسی

1. Decoupling و Bypass

خازن می‌تواند بخشی از نویز فرکانس بالا روی Rail تغذیه را به Ground هدایت کند و به تأمین جریان گذرای محلی برای مدار کمک کند.

این همان کاربردی است که گاهی به‌اشتباه «تثبیت ولتاژ» نامیده می‌شود. خازن Regulator نیست؛ بلکه در کاهش Noise و Transient نقش دارد.

2. فیلترهای RC و LC

خازن همراه با مقاومت یا سلف می‌تواند شبکه فرکانسی ایجاد کند.

راکتانس خازنی به فرکانس وابسته است:

Xc = 1 / (2πfC)

با افزایش فرکانس، مقدار راکتانس خازنی کاهش پیدا می‌کند.

3. Coupling سیگنال

خازن می‌تواند مؤلفه AC سیگنال را عبور دهد و DC را بین دو بخش مدار Block کند؛ البته مقدار ظرفیت باید متناسب با فرکانس و Impedance مدار انتخاب شود.

4. Timing، Oscillator و Tuning

در مدارهایی که ظرفیت باید پایدار بماند، Ceramicهای Class 1 مانند C0G/NP0 انتخاب مناسب‌تری نسبت به Dielectricهای کم‌دقت هستند.

5. مدارهای RF

در مدارهای فرکانس بالا از Ceramic Capacitorها برای Matching، Coupling، Filtering و Resonant Network استفاده می‌شود.

اما در فرکانس‌های بسیار بالا، Lead Length خازن عدسی پایه‌دار Inductance ایجاد می‌کند؛ بنابراین MLCC SMD ممکن است در بسیاری از طراحی‌های مدرن RF انتخاب مناسب‌تری باشد.

6. کاهش نویز موتور DC

در موتورهای Brushed DC می‌توان از Ceramic Capacitor مناسب برای کاهش بخشی از نویز و EMI ناشی از Switching جاروبک‌ها استفاده کرد.

مقدار و نحوه اتصال خازن باید با Motor Driver و شرایط مدار سازگار باشد.

کاربرد خازن عدسی در فیلتر کوپلینگ و مدارهای فرکانسی — خازن سرامیکی در مدارهای فیلتر، Coupling و فرکانسی کاربرد دارد.

مزایای خازن عدسی

قیمت مناسب
ساختار ساده
بدون پلاریته در مدل‌های معمولی
مناسب Prototype و مونتاژ Through-Hole
در دسترس بودن در ظرفیت‌های مختلف
وجود مدل‌های High-Voltage
وجود مدل‌های Safety Certified
امکان عملکرد مناسب در مدارهای فرکانسی با انتخاب Dielectric مناسب

محدودیت‌های خازن عدسی

ظرفیت معمولاً پایین‌تر از خازن‌های الکترولیتی برای Bulk Storage
Lead Inductance بیشتر نسبت به MLCC SMD
تغییر ظرفیت با دما و ولتاژ در بعضی Dielectricهای Class 2
Aging در بعضی Ceramicهای High-K
Tolerance نسبتاً بالا در برخی مدل‌ها
مناسب نبودن هر Ceramic Disc معمولی برای برق شهر

تفاوت خازن عدسی و MLCC چیست؟

ویژگی	Ceramic Disc	MLCC
ساختار	دیسکی، اغلب Single-Layer	Multi-Layer
مونتاژ رایج	Through-Hole	SMD
اندازه	بزرگ‌تر	بسیار فشرده
Lead Inductance	بیشتر	کمتر
کاربرد نمونه	THT، High Voltage، Safety، عمومی	PCBهای فشرده و Decoupling مدرن

تفاوت خازن عدسی و الکترولیتی چیست؟

ویژگی	خازن عدسی	الکترولیتی
پلاریته	معمولاً ندارد	معمولاً دارد
ظرفیت معمول	کم تا متوسط	بالاتر
Bulk Energy Storage	انتخاب اصلی نیست	بسیار رایج
فرکانس بالا	معمولاً مناسب‌تر	محدودتر

برای آشنایی بیشتر با نوع الکترولیتی، مقاله خازن الکترولیت چیست؟ را مطالعه کنید.

برای خرید خازن عدسی چه مشخصاتی را بررسی کنیم؟

مشخصه	چرا مهم است؟
Capacitance	مقدار ظرفیت موردنیاز مدار
Tolerance	میزان اختلاف مقدار واقعی با مقدار نامی
Rated Voltage	باید از شرایط مدار مناسب‌تر باشد
Dielectric	روی دما، DC Bias، Aging و دقت اثر دارد
Lead Spacing	باید با Footprint PCB سازگار باشد
Dimensions	در ولتاژ و ظرفیت بالا ممکن است اندازه قطعه افزایش پیدا کند
Safety Class	برای اتصال به Mains حیاتی است

خازن عدسی را فقط براساس کد روی بدنه انتخاب نکنید

ظرفیت، ولتاژ کاری، Dielectric و کاربرد مدار را بررسی کنید و سپس مدل مناسب پروژه را انتخاب کنید.

مشاهده انواع خازن در فروشگاه پژوهشگران

چطور خازن عدسی را تست کنیم؟

بهترین روش عمومی، استفاده از مولتی‌متر دارای Capacitance Mode یا LCR Meter است.

بررسی ظاهری

ابتدا قطعه را از نظر ترک، شکستگی، سوختگی یا آسیب پایه بررسی کنید.

اندازه‌گیری ظرفیت

برای نتیجه دقیق‌تر بهتر است حداقل یک پایه از مدار جدا باشد تا قطعات موازی روی اندازه‌گیری اثر نگذارند.

در ظرفیت‌های بسیار کوچک، ظرفیت پراب‌ها و Fixture نیز می‌تواند روی نتیجه اثر داشته باشد.

آیا با اهم متر می‌توان خازن عدسی را تست کرد؟

Ohm Mode روش مناسبی برای اندازه‌گیری ظرفیت نیست. خازن عدسی سالم با ظرفیت پایین ممکن است در اهم‌متر تقریباً Open Circuit دیده شود؛ بنابراین برای تعیین سلامت یا مقدار دقیق آن از Capacitance Meter یا LCR Meter استفاده کنید.

اشتباهات رایج هنگام انتخاب خازن عدسی

اشتباه	روش صحیح
104 را 104pF در نظر گرفتن	104 برابر 100nF است
انتخاب فقط براساس ظرفیت	Voltage، Dielectric و Tolerance را هم بررسی کنید
فرض اینکه همه Ceramicها پایدارند	Class 1 و Class 2 رفتار متفاوتی دارند
استفاده از Ceramic معمولی روی برق شهر	Safety Class مناسب X/Y لازم است
جایگزینی Disc و MLCC بدون بررسی	Dielectric، Voltage، Frequency و Footprint را مقایسه کنید
استفاده از خازن عدسی برای Bulk Storage بزرگ	نوع خازن را براساس ظرفیت و کاربرد انتخاب کنید

سؤالات متداول درباره خازن عدسی

خازن عدسی 104 چند میکروفاراد است؟

کد 104 یعنی 100000pF که برابر 100nF یا 0.1µF است.

آیا خازن عدسی قطب مثبت و منفی دارد؟

خازن‌های سرامیکی عدسی معمولی Non-Polarized هستند و قطب مثبت و منفی ندارند.

آیا می‌توان خازن عدسی معمولی را به برق 220 ولت وصل کرد؟

صرفاً براساس Rated Voltage تصمیم نگیرید. در اتصال مستقیم به Mains باید از خازن Safety Certified با Class مناسب X یا Y طبق نوع اتصال و الزامات طراحی استفاده شود.

جمع‌بندی

خازن عدسی یکی از انواع خازن سرامیکی پایه‌دار است که در مدارهای فیلتر، Decoupling، Coupling، RF، Timing و کاهش نویز کاربرد دارد.

برای انتخاب صحیح این قطعه فقط مقدار ظرفیت کافی نیست. کد روی بدنه، Rated Voltage، Tolerance، Dielectric، رفتار دمایی، Lead Spacing و در کاربردهای برق شهر Safety Class اهمیت دارند.

مهم‌ترین نکته این است که همه Ceramic Capacitorها رفتار یکسانی ندارند. C0G/NP0 برای پایداری بالا مناسب است، در حالی که X7R و سایر High-K Ceramicها ظرفیت بیشتری ارائه می‌دهند اما می‌توانند تحت تأثیر Temperature، DC Bias و Aging قرار بگیرند.

کد را بخوانید، مشخصات را بررسی کنید، بعد خازن را انتخاب کنید

مثلاً دو خازن 104 الزاماً از نظر ولتاژ، Tolerance و Dielectric یکسان نیستند؛ مشخصات مدار و قطعه را قبل از جایگزینی بررسی کنید.

مشاهده خازن‌های فروشگاه پژوهشگران